Maaşa haciz gelirse maaşın ne kadarı kesilebilir?

Bir sabah bordronuza baktığınızda maaşınızdan "icra kesintisi" adıyla bir tutar düşüldüğünü görüyorsunuz. İlk akla gelen soru genellikle şu oluyor: Maaşımın ne kadarı kesilebilir, hepsine el konulabilir mi? Bu sorunun cevabı İcra ve İflas Kanunu'nda.

Maaş haczi nasıl başlar?

Alacaklı, borçlu hakkında icra takibi başlatır ve takip kesinleştikten sonra borçlunun çalıştığı yere haciz yazısı gönderilmesini isteyebilir. İşveren bu yazıyı aldıktan sonra her ay maaştan belirlenen tutarı keserek icra dairesine gönderir. Takibin kendisine itiraz ayrı bir konu; bu yazı, takip kesinleştikten sonra maaştan yapılan kesintiyle ilgili.

Çoğu kişi haczi ilk kez bordroda görür, çünkü ödeme emri eski bir adrese gitmiş ya da önemsenmemiş olabilir. Bu yüzden kesintiyi fark ettiğiniz gün ilk iş, hangi dosyadan kaynaklandığını öğrenmektir.

Kanun ne diyor?

İcra ve İflas Kanunu'nun 83. maddesine göre maaşlar, her türlü ücretler ve kanunda sayılan benzeri gelirler, borçlu ve ailesinin geçinmesi için icra memurunca gerekli görülen miktar düşüldükten sonra haczedilebilir. Aynı madde, haczedilecek miktarın bu gelirlerin dörtte birinden az olamayacağını da belirtiyor.

Bu cümle bazen ters anlaşılıyor. Kanun "en fazla dörtte biri kesilir" demiyor; haczedilecek miktarın dörtte birden az olamayacağını söylüyor. Uygulamada maaş hacizlerinde genellikle dörtte birlik oran uygulanıyor. Örneğin net maaşı 40.000 TL olan bir çalışan için bu oran uygulandığında aylık kesinti 10.000 TL olur, kalan kısım çalışana ödenir.

Asgari ücret, ikramiye ve fazla mesai

Kanunda asgari ücret için ayrı bir istisna yok. Bu nedenle asgari ücretle çalışan birinin maaşına da haciz konulabiliyor ve uygulamada aynı dörtte birlik oran uygulanıyor. Maddedeki "her türlü ücretler" ifadesi nedeniyle prim, ikramiye ve fazla mesai ücreti gibi ödemeler de kesinti hesabına girebiliyor. Bordroda o ay ikramiye ödendiyse kesintinin de o ay daha yüksek çıkması bu yüzden şaşırtıcı değil.

Birden fazla icra dosyası varsa ne olur?

Borçlu hakkında birden çok alacaklı maaş haczi koydurmuşsa kesintiler aynı anda yapılmaz. 83. madde bu durumu açıkça düzenliyor: Birden fazla haciz varsa sıraya konur ve sırada önde olan haczin kesintisi bitmeden sonraki haciz için kesintiye geçilemez.

Yani üç ayrı dosyada borcu olan biri için maaşından üç ayrı dörtte bir kesilmez. Önce ilk sıradaki dosyanın borcu kapanır, ardından ikinci dosyaya geçilir. Bu kural, borçlunun eline geçen tutarın bir anda çok düşmesini önlüyor.

Önceden verilen "maaşımın tamamı haczedilebilir" onayı geçerli mi?

Bazı kredi ya da borç sözleşmelerinde, borçlunun maaşının haczine önceden izin verdiğine dair hükümler bulunabiliyor. İcra ve İflas Kanunu'nun 83/a maddesine göre 82 ve 83. maddelerde yazılı mal ve hakların haczedilebileceğine ilişkin önceden yapılan anlaşmalar geçerli değil. Bu nedenle sözleşme imzalanırken verilen böyle bir onaya dayanarak kanundaki sınırın aşılması mümkün olmamalı.

Emekli maaşı için durum farklı

Emekli aylığı alan borçlular için ayrı bir kural var. 5510 sayılı Sosyal Sigortalar ve Genel Sağlık Sigortası Kanunu'nun 93. maddesine göre sigortalıların ve hak sahiplerinin gelir, aylık ve ödenekleri, Kurumun kendi alacakları ile nafaka borçları dışında haczedilemez. Borçlunun muvafakati yoksa, bu tür bir haciz talebi icra müdürü tarafından reddedilir.

Örneğin SGK'dan emekli aylığı alan bir kişinin kredi kartı borcu için emekli aylığına, kendi muvafakati olmadan haciz konulamaz. Nafaka borcu ise bu korumanın dışında kalıyor.

Kesinti hatalıysa ne yapılabilir?

Maaştan kanuna aykırı bir oranda kesinti yapılıyorsa, emekli aylığına haczedilemeyeceği hâlde haciz konulduysa ya da sıra kuralına uyulmadan birden fazla kesinti yapılıyorsa, icra dairesinin bu işlemine karşı icra mahkemesine şikâyet yolu açık. İcra ve İflas Kanunu'nun 16. maddesine göre şikâyet, işlemin öğrenildiği tarihten itibaren yedi gün içinde yapılmalı. Bu süre kısa olduğu için bordroda beklenmedik bir kesinti görüldüğünde dosyanın vakit kaybetmeden incelenmesi önemli.

Şikâyet öncesinde şunlara bakmak işe yarar:

• Hangi icra dairesinde, hangi dosya numarasıyla haciz konulduğu (e-Devlet üzerinden icra dosyaları sorgulanabiliyor)
• İşverene gönderilen haciz yazısında belirtilen oran
• Bordroda kesintinin hangi tutar üzerinden hesaplandığı
• Birden fazla dosya varsa hangisinin sırada önde olduğu

Bir örnek

Buca'da yaşayan ve bir fabrikada çalışan bir kişinin iki ayrı icra dosyası var: Biri kredi kartı borcu, diğeri eski bir telefon aboneliği. Bordrosunda iki ayrı kesinti satırı görüyor ve toplamda maaşının neredeyse yarısının kesildiğini fark ediyor. Bu durumda yapılacak şey, iki dosyanın hangi tarihte haciz koydurduğunu e-Devlet'ten kontrol etmek ve sıra kuralına aykırı biçimde aynı anda kesinti yapıldığını icra mahkemesine yedi gün içinde şikâyet etmek. Fazladan kesilen tutarlar için de iade talep edilebilir. Şikâyet dilekçesine son üç aya ait bordroları ve e-Devlet'ten alınan dosya listesini eklemek, mahkemenin durumu hızlıca görmesini sağlar.

Sık sorulanlar

İşten ayrılırsam haciz ne olur? Haciz yazısı eski işverene gönderildiği için yeni işyerinde kendiliğinden devam etmez. Ancak alacaklı, yeni işvereni öğrendiğinde oraya da haciz yazısı gönderilmesini isteyebilir; borç ortadan kalkmış olmaz.

Borç bitince kesinti kendiliğinden durur mu? İcra dairesi borcun tamamlandığını tespit edince işverene haczin kaldırıldığını bildirir. Bordroda borç bittiği hâlde kesinti devam ediyorsa icra dairesine başvurup haczin kaldırılmasını ve fazla ödenen tutarın iadesini istemek gerekir.

Takibin kendisine itiraz, borcun yapılandırılması ya da alacaklıyla anlaşma gibi konular ayrı değerlendirme gerektiriyor. İcra takipleri ve haciz süreçleriyle ilgili genel bilgilere buradan ulaşabilirsiniz.

Kaynaklar: 2004 sayılı İcra ve İflas Kanunu m. 16, 83, 83/a; 5510 sayılı Sosyal Sigortalar ve Genel Sağlık Sigortası Kanunu m. 93.

Bu yazı genel bilgilendirme amaçlıdır; somut durumunuz için hukuki danışmanlık yerine geçmez.